Η γνώμη του ειδικού

της  Ειρήνης Αντωνίου

       Βικτωρίας Βεργώνη
       Βασιλιάνας Θεμελή
       Λευκοθέας Κούργια
       Ιζαμπέλας Ντάρα
       Ιωάννας Παγούνη
       Ειρήνης Σταυροπούλου
       Δέσποινας Τσελλίδη

Κρίση. Μια λέξη που την ακούμε παντού σήμερα. Μόνο στην οικονομία εμφανίζεται; Τι σημαίνει; Υπάρχουν θετικά στοιχεία σε μια κρίση;  Μπορεί να αντιμετωπιστεί; Πώς; 

Στις 19 Μαρτίου 2014 επισκέφθηκε το σχολείο μας η κ. Βάσω Σιαφάκα, Επίκουρος Καθηγήτρια Ψυχολογίας της Υγείας στο Τμήμα Λογοθεραπείας  ΤΕΙ  Ηπείρου. Μέσα από τον πολύ ενδιαφέροντα διάλογο μαζί της δόθηκαν  απαντήσεις σε όλα αυτά τα ερωτήματά μας -και όχι μόνο. Περάσαμε μαζί της πραγματικά πολύ όμορφα! Και πάλι την ευχαριστούμε πολύ.

Τι είναι κρίση, κ. Σιαφάκα;

    Κρίση είναι μια μεταβατική περίοδος για κάθε σύστημα. Σύστημα είναι ένα σύμπλεγμα αλληλοεπηρεαζόμενων και αλληλοεξαρτώμενων μεταξύ τους στοιχείων. Κάθε αλλαγή σε κάποιο από τα στοιχεία του συστήματος επιφέρει αλλαγές σε ολόκληρο το σύστημα. Έτσι, το σύστημα δεν είναι απλά το άθροισμα των μερών του, αλλά μια ολότητα, μια ενότητα που διαφέρει ποιοτικά από τα επιμέρους κομμάτια που την απαρτίζουν. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι ο άνθρωπος αποτελεί ένα σύστημα. Επίσης, σύστημα αποτελεί μια οικογένεια, μια εργασιακή ομάδα, μια σχολική τάξη, μια επιχείρηση. Για κάθε σύστημα, λοιπόν, όπως είναι ο άνθρωπος, η κρίση είναι μια μεταβατική περίοδος που προκαλεί αναταραχή και κατά την οποία η ισορροπία του συστήματος απειλείται ή διαταράσσεται. Επιπλέον, κάθε σύστημα εξελίσσεται μέσα από περιόδους ισορροπίας και κρίσεων που εναλλάσσονται, ενώ για την εξέλιξη του συστήματος οι κρίσεις αποτελούν κομβικές στιγμές.

   Πιο απλά, θα λέγαμε, ότι είναι μια μεταβατική περίοδος στη ζωή μας και τη βιώνουμε κάθε φορά που υπάρχει μια σοβαρή απειλή που μας προκαλεί ανησυχία, αναταραχή και αναστάτωση. Είναι μια κομβική στιγμή στη ζωή μας, μια περίοδος στην οποία πρέπει να πάρουμε σημαντικές αποφάσεις και να γίνουν αλλαγές.

Σε ποιους τομείς μπορεί να εμφανιστεί;

Μπορεί να υπάρξει στον άνθρωπο σε διάφορες φάσεις της ζωής του και για διάφορους λόγους. Μπορεί να εμφανιστεί στην οικογένεια και στην κοινωνία. Έχετε ακούσει να λένε πως υπάρχει κρίση θεσμών και αξιών. Μπορεί να υπάρχει κρίση στην πολιτική ή  στην οικονομία. Μπορεί να αφορά, λοιπόν, σε οτιδήποτε περιλαμβάνει στοιχεία ή σχέσεις που αλληλοεπηρεάζονται.

 Ποια είναι τα είδη της κρίσης;

Να σας αναφέρω τις πιο γενικές κατηγορίες. Η πιο σημαντική «κατηγορία» κρίσης για έναν άνθρωπο περιλαμβάνει τις αναπτυξιακές κρίσεις.  Μια τέτοια μορφή κρίσης, κατά τη διάρκεια της εξέλιξής μας, βιώνουμε στην εφηβεία. Γενικότερα, τέτοιες κρίσεις βιώνουμε  σε φάσεις της ζωής μας που έχουν έντονα το στοιχείο της εξέλιξης και της αλλαγής, όπως για παράδειγμα στη συνταξιοδότηση, που ουσιαστικά αποτελεί την κρίση της τρίτης ηλικίας, όπως λέμε,  όταν δηλ. κάποιος παύει να είναι ενεργός, αποσύρεται από την επαγγελματική ζωή και περιορίζεται σε άλλες δραστηριότητες.

  Επιμέρους κρίσεις, όμως,  κατά τη διάρκεια της ζωής μας μπορεί να έχουμε πολλές. Κρίση μπορεί κανείς να βιώσει, για παράδειγμα, πιο ήπια, πριν το γάμο του,  στη φάση που είναι να πάρει απόφαση και να αλλάξει τη ζωή του, επιλέγοντας ένα σύντροφο ή το πρώτο διάστημα του έγγαμου βίου ή όταν γεννιέται ένα παιδί και τότε  οι αλλαγές στην καθημερινότητα ενός ζευγαριού είναι πολλές. Αυτές είναι μεταβατικές φάσεις που μπορεί να προκαλέσουν μια αναταραχή του συστήματος. Γενικά,  οι πιο σημαντικές εξελικτικές φάσεις με έντονα τα χαρακτηριστικά μιας κρίσης είναι η εφηβεία και η τρίτη ηλικία. Αυτές είναι οι αναπτυξιακές κρίσεις και ενδιάμεσα υπάρχουν και  πολλές άλλες επιμέρους που σχετίζονται με συγκεκριμένα γεγονότα. 

 Η δεύτερη κατηγορία κρίσεων περιλαμβάνει τις κρίσεις που ονομάζονται συμπτωματικές και οι οποίες σχετίζονται με καταστάσεις που προκύπτουν στη ζωή μας. Και τι μπορεί να προκύψει στη ζωή μας και να δημιουργήσει κρίση; Μια σοβαρή ασθένεια, για παράδειγμα. Να μάθουμε δηλαδή ότι έχουμε ένα σοβαρό πρόβλημα υγείας. Αυτό είναι μια απειλή, μια αναστάτωση σημαντική, κάτι που μας αναγκάζει να αναθεωρήσουμε και να αλλάξουμε διάφορα πράγματα στη ζωή μας. Μπορεί, ακόμη, να μάθουμε ότι κάποιος δικός μας άνθρωπος αντιμετωπίζει ένα σοβαρό πρόβλημα υγείας ή μπορεί να χάσουμε ένα δικό μας άνθρωπο. Αυτό αλλάζει τον τρόπο που βλέπουμε τη ζωή από κει και πέρα, τις σχέσεις μας  με  τους άλλους. Αναθεωρούμε πολλά πράγματα μετά την απώλεια ενός οικείου προσώπου. Επίσης, κρίση μπορεί να είναι η ξαφνική απόλυση από τη δουλειά ενός ανθρώπου με οικογένεια και πολλές υποχρεώσεις. Κρίση μπορεί να είναι και η μετανάστευση. Για κάποιους ανθρώπους το να φύγουν από τον τόπο τους και να ξεκινήσουν τη ζωή τους κάπου αλλού είναι κρίση. Κρίση μπορεί να υπάρξει μετά από ένα χωρισμό. Κρίση, λοιπόν, μπορεί να υπάρξει μετά από σοβαρά γεγονότα στη ζωή μας.

Ποια στοιχεία περιέχει μια κρίση;

Το πώς βιώνει και αντιμετωπίζει ο καθένας από εμάς μια κρίση είναι πολύ υποκειμενικό.  Για όλους, όμως, σίγουρα υπάρχει έντονη η αίσθηση της απειλής, δηλαδή, όταν σκεφτόμαστε: «Τι κάνω τώρα; Τι είναι αυτό που συνέβη; Πώς θα αντεπεξέλθω;» Αυτές οι σκέψεις και οι αγωνίες αποτελούν ένδειξη κρίσης. Κυριαρχούν η ανησυχία, ο φόβος, το άγχος  για το αν θα τα καταφέρουμε και πώς. Άρα, κάθε σοβαρή αναστάτωση, ανησυχία, αταξία, αναταραχή σηματοδοτεί μια κρίση.

Υπάρχουν θετικά στοιχεία σε μια κρίση;

Η αντίδραση σε μια κρίση έχει δύο πιθανές κατευθύνσεις. Η μία αντίδραση περιλαμβάνει κάθε μορφή παραίτησης. Το άτομο σκέφτεται:  «Τι είναι αυτό που με βρήκε τώρα; Δεν μπορώ να κάνω τίποτα.» Έτσι, κάθεται και κλαίει όλη μέρα, παραιτείται από κάθε προσπάθεια να το αντιμετωπίσει, κλείνεται σπίτι του, απομονώνεται και περιμένει παθητικά κάτι να αλλάξει. Αυτό είναι μια επιλογή που δε μας δίνει λύση. Αντίθετα, μας αποδιοργανώνει και δε μας βοηθά να αντιμετωπίσουμε την κατάσταση. Αυτή είναι η κατεύθυνση που καλό θα ήταν να μην επιλέξει κανείς, σε καμία κρίση στη ζωή του.

  Η κατεύθυνση που ενθαρρύνουμε και θα ήταν καλό να επιλέγουμε στη ζωή μας είναι αυτή της αναδιοργάνωσης. Δηλαδή, όταν υπάρχει κρίση, μαζεύουμε όλες τις δυνάμεις μας, κινητοποιούμαστε ξανά και λέμε:
« Συνέβη κάτι δυσάρεστο. Τι μπορώ να κάνω για να αντιμετωπίσω αυτή την κατάσταση; Μόνος  μου;»   Το  παλεύω, λοιπόν, όπως μπορώ. Αγωνίζομαι. Μπορώ να  ζητήσω και βοήθεια από τους γονείς, τους δασκάλους μου, το περιβάλλον μου γενικότερα. Γενικά, το παλεύουμε. Δεν παραιτούμαστε. Υιοθετούμε  στάση αγωνιστική,  ενεργητική. Δε δεχόμαστε να μας πάρει η κατάσταση από κάτω ούτε ψυχολογικά ούτε σωματικά. Αμυνόμαστε. Αντιδρούμε. Και είναι σημαντικό να μπορούμε να δούμε μια κρίση όχι ως το τέλος, αλλά ως μια πρόκληση. Μια τέτοια αντίδραση στην κρίση είναι που οδηγεί στην αντιμετώπισή της κι εμάς τους ίδιους σε εξέλιξη. Το θετικό, λοιπόν,  από μια κρίση είναι να μπορούμε να αναθεωρήσουμε κάποια πράγματα, να αλλάξουμε κάποια άλλα, με στόχο την προσαρμογή στη νέα κατάσταση και την ηρεμία μας (ισορροπία του συστήματος). Αυτή η στάση μας κάνει πιο ώριμους και μας βοηθά να αντιμετωπίζουμε καταστάσεις με μεγαλύτερη ευκολία και με άλλες άμυνες, πιο αποτελεσματικές.

Τι είδους κρίση περνά ένας έφηβος;

Οι  έφηβοι περνούν μια περίοδο που χαρακτηρίζεται από αλλαγές σε πολλά επίπεδα. Τους απασχολούν θέματα τα οποία παλαιότερα δεν τους απασχολούσαν. Τους απασχολούν οι αλλαγές στο σώμα τους, τους απασχολεί η εμφάνισή τους, ποιοι είναι και τι θέλουν, η σχέση με τους φίλους τους, η σχέση με τους γονείς και τα αδέλφια τους, η σχέση με το άλλο φύλο, η αυτονόμησή τους, οι στόχοι τους. Αυτό που αποτελεί μεγάλο θέμα στην εφηβεία είναι: «Ποιος είμαι; Τι κάνω; Πώς φαίνομαι; Είμαι αρεστός; Πώς θα με κάνουν φίλο; Πώς πρέπει να συμπεριφέρομαι για να με θέλουν;».  Στα χρόνια που προηγήθηκαν, τα χρόνια του δημοτικού ας πούμε,  τα παιδιά δεν έχουν ξεκάθαρες επιλογές φίλων. Μπορούν να παίξουν όλα μαζί. Στην εφηβεία, ένας φίλος (το πολύ δυο) αρχίζει να γίνεται ξεκάθαρα ο «κολλητός».       Αλλάζει πλέον και ο τρόπος που βλέπετε τους γονείς σας. Σ’ αυτή τη φάση της ζωής σας είστε πιο αυστηροί με τους γονείς σας. Τους κριτικάρετε απίστευτα.  Τους αμφισβητείτε σε όλα. Οι  καλύτεροι του κόσμου να είναι, εσείς θα βρείτε τις δυο αδυναμίες  που μπορεί να έχουν και σ’ αυτές θα δώσετε έμφαση και θα ξεχνάτε όλα τα υπόλοιπα. Είναι αναμενόμενο. Γι’ αυτό κι εκείνοι πρέπει να μάθουν να αντέχουν αυτή την αμφισβήτηση. Αργότερα θα αναρωτιέστε: «Μα πώς είναι δυνατό να τους έχω πει τόσα βαριά πράγματα;». Η φάση, λοιπόν, που περνάτε είναι γεμάτη αλλαγές, βλέπετε τα πράγματα με έναν εντελώς διαφορετικό τρόπο, είστε πιο αυστηροί με κάποιους ανθρώπους, ασκείτε έντονη κριτική, είστε πιο επιλεκτικοί, επίσης,  και αυτό αλλάζει χρόνο με το χρόνο - για να μην πω-  εξάμηνο με εξάμηνο, μήνα με το μήνα.

Η κρίση που περνάει μια οικογένεια τι επιπτώσεις μπορεί να έχει στα νεότερα μέλη της; 

Η κρίση της οικογένειας αφορά πάντα, με κάποιο τρόπο, όλα τα μέλη της. Και η οικογένεια είναι, όπως είπαμε, ένα σύστημα με αλληλοεπηρεαζόμενες σχέσεις. Δηλαδή, όταν οι γονείς έχουν προβλήματα, δεν υπάρχει περίπτωση να μην επηρεαστούν τα παιδιά.  Τα παιδιά λειτουργούν ως καθρέφτης τού τι συμβαίνει στο σπίτι, οπότε δεν υπάρχει περίπτωση να μην υπάρξει και σε αυτά αντίκτυπος σε συναισθηματικό επίπεδο, στην καθημερινότητά τους, στην επίδοσή τους στο σχολείο, στις σχέσεις με τους άλλους.

Τα παιδιά πρέπει να μαθαίνουν τα προβλήματα της οικογένειας;

  Γενικώς, επικρατεί η αντίληψη ότι τα παιδιά  θα πρέπει να τα προστατεύουμε από καθετί δυσάρεστο. Ο ρόλος των γονιών  είναι πάντα ρόλος προστατευτικός. Να μη στενοχωρηθούν τα παιδιά, να μη μάθουν τα παιδιά, να, να,… Εγώ θεωρώ ότι από μια ηλικία και μετά τα παιδιά θα πρέπει να συμμετέχουν σε όλα τα θέματα της οικογένειας, στο βαθμό που μπορούν, ανάλογα με  την ηλικιακή φάση στην οποία βρίσκονται, να είναι ενήμερα, γιατί, όταν μιλάμε στα παιδιά, όταν τους εξηγούμε πράγματα και τα θεωρούμε υπεύθυνα μέλη της οικογένειας, σίγουρα μπορούν να ανταποκριθούν πολύ καλύτερα από το να προσπαθούμε να τα απομονώνουμε, με τη δικαιολογία «να μη στενοχωρηθούν». Όταν τα παιδιά τα αφήνουμε στην άγνοια, όταν αποφεύγουμε συζητήσεις, είναι σίγουρο ότι φαντάζονται πολύ χειρότερα πράγματα από αυτά που συμβαίνουν στην πραγματικότητα, γιατί αντιλαμβάνονται πως κάτι δεν πάει καλά στο σπίτι. Τότε απομονώνονται, βυθίζονται σε σκέψεις, περνάνε τη δυσκολία μόνα τους, δεν ξέρουν με ποιον να το μοιραστούν, αναζητούν την ασφάλεια, την παρηγοριά, την ανακούφιση και την ενημέρωση στον κολλητό, σε ξένους ή στον οποιονδήποτε τους πλησιάσει κι έτσι χάνονται και απομακρύνονται από την οικογένεια.  

Πώς μπορεί να αντιμετωπιστεί μια οποιαδήποτε κρίση;

 Όπως ανέφερα  και πριν, η κρίση αντιμετωπίζεται με αγώνα. Πρέπει να κάνουμε κάτι.  Να κινητοποιούμαστε και να παλεύουμε με τις δυσκολίες. Η ζωή μπορεί να περιέχει κάποια στοιχεία απρόοπτα που δεν μπορούμε να τα ελέγξουμε. Υπάρχουν, όμως, πολλά στοιχεία στη ζωή μας που μπορούμε να τα ελέγξουμε και σ’ αυτά πρέπει να βασιζόμαστε. Πρέπει να πιστέψουμε ότι εμείς έχουμε τη δυνατότητα του ελέγχου και, όσο περνάει από το χέρι μας, πάντα αξίζει να προσπαθούμε να αλλάξουμε, να διορθώσουμε μια κατάσταση.