Τη γλώσσα μου έδωσαν ελληνική...

Το ταξίδι των λέξεων...

                                                  της  Ειρήνης Αντωνίου,

                                                   της  Κασσιανής  Παρασκευής Ζώη,

                                                   της  Δέσποινας Τσελλίδη

 

Φωτογραφία από το www.athensvoice.gr

Χρησιμοποιούμε καθημερινά πολλές λέξεις. Μερικές απο αυτές  πιστεύουμε πως είναι ξένες. Στην πραγματικότητα, όμως, είναι λέξεις που «ταξίδεψαν» από τα αρχαία ελληνικά σε άλλες γλώσσες (δάνεια) και ξαναγύρισαν στα νέα ελληνικά με τη μορφή αντιδανείων. Ένα μεγάλο ταξίδι… πολλών λέξεων… Ας ξεκινήσουμε, λοιπόν…   

   

 

  Η  λέξη  μπαλάντα προέρχεται από το αρχαιοελληνικό ρήμα  βάλλω  που σημαίνει ρίχνω, από το οποίο σχηματίστηκε το βαλλίζω, με την έννοια «ρίχνω τα πόδια εδώ κι εκεί, χοροπηδάω, χορεύω».  Επόμενος σταθμός του ταξιδιού είναι  το λατινικό ballare, που σημαίνει χορεύω. Η μπαλάντα, λοιπόν, προέρχεται από την προβηγκιανή balada, που σήμαινε ποίημα προορισμένο για χορό.

  Και από το χορό και το ποίημα για χορό στο χώρο του  κινηματογράφου  και της τηλεόρασης. Τη λέξη σενάριο  την πήραμε από την ιταλική γλώσσα (scenario), που ανάγεται στη λατινική scena, που δεν είναι άλλη από την  αρχαιοελληνική σκηνή, δηλαδή  τόπος στεγασμένος, ελαφριά ξύλινη κατασκευή, παράπηγμα που χρησιμοποιούνταν ως χώρος διεξαγωγής θεατρικών παραστάσεων. Στα νέα ελληνικά το σενάριο παραπέμπει σε κινηματογραφικό ή τηλεοπτικό έργο  αλλά και μεταφορικά σε εκδοχή εξέλιξης γεγονότων.

  Συνεχίζουμε με μια λέξη που σχετίζεται με το χώρο της μουσικής. Η λέξη αρμόνιο (harmonium) προέρχεται από τη γαλλική λέξη harmonie.  Αυτή προέρχεται από τη λατινική λέξη harmonia. Δε χρειάζεται νομίζω να πούμε τίποτε παραπάνω. Η harmonia είναι η  αρχαία αρμονία, που είχε ως αρχική σημασία τη συναρμολόγηση, τη σύνδεση (από τη λέξη αρμός), αλλά απέκτησε στην πορεία και τη σημασία της συμφωνίας των μουσικών ήχων.

  Για να δούμε τώρα μια άλλη λέξη αρκετά επίκαιρη λόγω οικονομικής  κρίσης… Το τεφτέρι σχηματίστηκε από το τουρκικό defter/tefter, το οποίο προήλθε από το μεσαιωνικό διφθέριον, υποκοριστικό της αρχαίας ελληνικής διφθέρας, η οποία ήταν κατεργασμένο δέρμα που το χρησιμοποιούσαν για χαρτί γραφής. Το τεφτέρι, λοιπόν, είναι μια παλιά λέξη για το σημειωματάριο και το τετράδιο για λογαριασμούς (π.χ. του μπακάλη).

  Μιας και κάνουμε λογαριασμούς και βρισκόμαστε έξω, ας δούμε τι μαθαίνουμε για τη λέξη πιάτσα. Η πλατεία, που προέρχεται από την ελληνιστική φράση πλατεία οδός, μετά από παράλειψη του ουσιαστικού και ουσιαστικοποίηση του επιθέτου πέρασε στα λατινικά  ως platea με την ίδια έννοια και στη συνέχεια στα ιταλικά ως piazza, για να επανέλθει στα ελληνικά. Στα νέα ελληνικά η πιάτσα δε σημαίνει πια πλατεία αλλά χώρο όπου γίνονται αγοραπωλησίες ή ασκούνται διάφορες δραστηριότητες,  επαγγελματικές, κοινωνικές κτλ.

   Νομίζουμε ότι ήρθε η ώρα να κάνουμε και… τουρισμό. Η γαλλική λέξη tourisme, από την οποία κατάγεται ο τουρισμός, ανάγεται στη λέξη tour, με την ειδική σημασία «εκδρομή, ταξίδι». Η λέξη tour, με τη βασική σημασία «κύκλος, κυκλική κίνηση», προέρχεται από τη λατινική λέξη tornus, η οποία αποδίδει με τη σειρά της την αρχαιοελληνική τόρνος, εργαλείο των ξυλουργών με το οποίο σχημάτιζαν κύκλο.

   Μετά τον τόρνο με τον οποίο σχημάτιζαν  κύκλους οι ξυλουργοί,  ας δούμε τη σπείρα. Η σπείρα –διαβάζουμε στο Liddell-Scott- ήταν «πράγμα ελικοειδώς συνεστραμμένον ή περιτετυλιγμένον». H σπείρα   πέρασε στα λατινικά (spira), μετά στα μεσαιωνικά λατινικά (spiralis) και στα γαλλικά (spiral). Έτσι, λέμε κι εμείς σπιράλ, αλλά είναι ελληνικό, όπως ήδη εξηγήσαμε!

   Νομίζετε ότι τελειώσαμε; Αυτό το μαγευτικό ταξίδι σίγουρα δεν έχει τέλος εδώ. Συνεχίζεται. Με πάρα πολλές λέξεις…  

Πηγή

Άννα Ιορδανίδου, Αντιδάνεια – Ξένες λέξεις με ελληνική καταγωγή, Ειδική έκδοση για την εφημερίδα Το  Βήμα